Historia MILITARIA Bunkry i fortyfikacje		a a a
Epoka napoleońska I Wojna Światowa II Wojna Światowa Armia Napoleona Armia Pruska Wehrmacht

Twierdza Grudziądz

dodany: 2010-01-06, godz. 15:52

Zespół kleszczowy II. Widok od strony majdana

Właściwie termin Twierdza Grudziądz odnosi się do dwóch terminów: Festung Courbiere i Festung Graudenz. Pierwszy termin odnosi się do twierdzy z epoki napoleońskiej którą poniżej spróbuję scharakteryzować, a drugi do Obozu warownego Twierdzy Grudziądz, czyli Festung Graudenz, która będzie przedmiotem innego opracowania.

Twierdza Courbiere’a znajduje się 1,5 km na północ od centrum miasta na wysokim wzgórzu (68,1 m n.p.m.), Kępie Fortecznej. Warto wspomnieć, że na tej Kępie znaleziono ślady kultu religijnego z okresu kultury łużyckiej, a na południowym jej cyplu zlokalizowany był Zamek Krzyżacki, którego rozebrano w okresie budowy twierdzy.

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. główne twierdze Pomorza: Gdańsk i Toruń pozostawały w rękach polskich. Król pruski Fryderyk II Wielki, przewidując wojnę z Rosją, polecił budowę twierdzy na kępie wiślanej między Grudziądzem, a Kwidzynem. Do jej realizacji przystąpiono w 1774 r. wg projektu hrabiego d'Heinze. Prace kontynuwał Szwajcar w służbie pruskiej, inżynier - kapitan Paul von Gontzenbach, który miał już za sobą trudne realizacje tego typu na Śląsku, m.in. twierdzę w Srebrnej Górze koło Kłodzka. Warunki na Pomorzu były jednak całkowicie odmienne. Nad Wisłą trzeba było, zamiast ze skałami, zmagać się z piaskiem i mułem rzecznym. Gdy dwukrotne powodzie zniszczyły nie tylko wykonane dotychczas prace, lecz zmieniły także kształt kępy, król zgodził się z opinią von Gontzenbacha i polecił mu zaprojektowanie twierdzy w pobliżu Grudziądza.

Prace ruszyły z początkiem sierpnia w szybkim tempie. Von Gontzenbach miał do dyspozycji odpowiednią ilość materiałów budowlanych, a przede wszystkim dobrze wyszkolonych rzemieślników i robotników. Do drążenia podziemnych chodników sprowadzono górników, co było jednak niezgodne z założeniem projektowym i w efekcie doprowadziło do tego, że mamy obecnie tylo 10km drożnych i bezpiecznych przejść podziemnych. Budowa twierdzy miała trwać cztery lata, lecz nie była gotowa jeszcze w 1782 r. Złożyło się na to kilka przyczyn. W 1780 r. zaczęło brakować cegły. Wówczas to rozebrano dawne zamki krzyżackie w Rogóźnie i Grudziądzu, a fundamenty obu czół Bastionu I wzniesiono z kamienia. Prace utrudniały wypływające z góry liczne źródła i strumienie. Nadto niektóre budowle trzeba było głębiej, niż przewidywano, fundamentować. Zgodnie z kosztorysem von Gontzenbacha budowa twierdzy miała kosztować 1 800 000 talarów. Kosztorys ten szybko okazał się nierealny, mimo że zrezygnowano z budowy części projektowanych wcześniej chodników. Z zakładanej długości 56400 m zrealizowano 1246 m chodników minerskich, służących do niszczenia prac oblężniczych, założono też miny demolacyjne pod wałami bastionów i rawelinów - do rozrzucania własnych dzieł na wypadek ich zdobycia. Budowę twierdzy zakończono w 1789 r., a ostateczny koszt jej budowy wyniósł 3 671 146 talarów.

Plan twierdzy oparty był na połowie regularnego ośmiokąta. Centralnym punktem założenia twierdzy i jednocześnie punktem ostatecznej obrony był donżon o regularnym narysie kleszczowym, ze skazamatowanym wałem i profilowanym nasypem ziemnym z ławką strzelecką. Donżon otaczał obszerny majdan – dziedziniec, który od strony Wisły zamykał Wielki Magazyn. W jego przyziemiu zaprojektowano: spichrz, piekarnię, piecami, kuźnię i mieszkania intendentów. Dolną kondygnację zajmowały browar, gorzelnia, pomieszczenia składowe oraz stajnie, do których od strony dziedzińca prowadziło kilka wejść. Na taras zewnętrzny Magazynu można było dostać się przez dwie poterny Bram Wodnych, do których z kolei schodziło się z majdanu dwoma pochylniami. Twierdza miała cztery bramy: Górną - od południa i Dolną - od północy, oraz dwie Bramy Wodne. Główną linię obrony stanowiło pięć bastionów założonych w fosie, które ponumerowano od I do V, zaczynając od bastionu południowego flankującego Bramę Górną. Bastiony skrajne I i V zredukowano do połowy bastionu pełnego. Bastiony miały charakterystyczne podwójne i cofnięte do środka barki z potężnymi bateriami w barkach niskich od strony fosy głównej. W zaokrąglonych orylonach znajdowały się furty wycieczkowe. Między bastionami zbudowano w fosie głównej cztery raweliny, z których dwa skrajne: południowy i północny pełniły funkcje dzieł zewnętrznych zabezpieczających dojazd do obu bram twierdzy. Raweliny składały się ze słoniczoła i reduty, które były oddzielone od siebie fosą z pułapką kawaleryjską. Po zewnętrznej stronie fosy biegła tzw. droga kryta wzmocniona ośmioma lunetami, stanowiąca zewnętrzną linię obrony. Każda z ośmiu lunet posiadała po dwie małe kazamaty z jedną furtą wycieczkową. Od narożnika Bastionu I do narożnika Bastionu V założono chodnik obiegowy, omijający wszakże wszystkie lunety, o nierównych rozmiarach. W zaokrągleniach fosy chodnik miał 2,25 m wysokości i 2,15 m szerokości - znajdowały się tam kazamaty ze stanowiskami strzeleckimi - w innych miejscach chodnik miał 1,82 m wysokości i 0,92 m szerokości. W przeciwskarpie, tj. w skarpie od strony pola (zewnętrznej) i chodniku obiegowym założono wejścia do chodników przeciwminowych opartych na jednolitym schemacie trzech korytarzy z odgałęzieniami, zakończonych 'piecami' - komorami, w których zakładano miny. Twierdzę od południa osłaniało dzieło rogowe, którego budowę rozpoczęto w 1788 r. również wg projektu i pod kierunkiem von Gontzenbacha. Najcięższą artylerię lokalizowano na bastionach, moździerze lokowane były w redutach rawelinów, a najlżejsze armaty do ognia na wprost ustawiano na słoniczołach rawelinów. Warto powiedzieć, że już w momencie budowy twierdza była przestarzała ze względu na silny rozwój artylerii stromotorowej tj. haubic i moździerzy, które mogły dziesiątkować stanowiska artyleryjskie obrońców.
Twierdza grudziądzka spełniła swą rolę militarną tylko raz, podczas wojen napoleońskich w czasie blokady i oblężenia przez wojska napoleońskie od stycznia do grudnia 1807 r. W oblężeniu tym brali też udział Polacy pod dowództwem generała dywizji Józefa Zajączka. Obroną twierdzy kierował Holender w służbie pruskiej generał baron Wilhelm Rene d‘l Homme de Courbiére. Podczas przygotowań do blokady wyburzono wybudowane niedawno remizy artyleryjskie na przedpolu twierdzy, rozebrano też (na drewno) część prywatnych budynków mieszkalnych na majdanie twierdzy, w których mieszkali zatrudnieni w niej rzemieślnicy. Poterny bram donżonu zaopatrzono w strzelnice, a wszystkie budowle bojowe (dzieła) twierdzy otoczono gęstą palisadą. Wzdłuż twierdzy zawieszono dwa rzędy szturmowych belek (do zrzucania oblegającym na głowy), wzniesiono nowe blokhauzy i schrony wartownicze. Przygotowano też kosze wypełnione ziemią i worki z piaskiem. Oblężenie ograniczło się wyłącznie do blokady twierdzy, a zakończyło je miało pokój w Tylży zawarty w dniu 9 lipca 1807 r.. Grudziądz jako jedyna twierdza pruska oparła się wojskom napoleońskim, a generał de Courbiére zyskał ogromną sławę w całych Prusach został awansowany na feldmarszałka – gubernatora Twierdzy. Podczas blokady z załogi liczącej 5813 ludzi, 23 poległo, 88 dostało się do niewoli, a 53 zaginęło. Dużo większe żniwo zebrały choroby. Podczas blokady zmarło 735 żołnierzy, a dalszych 751 zwolniono ze służby jako niezdolnych do dalszej walki. 827 żołnierzy polskiego pochodzenia zdezerterowało. Gubernator Twierdzy, de Courbiére zmarł w 1811 r. - w randze marszałka polnego i generalnego gubernatora Prus Zachodnich. Pochowano go w obrębie Cytadeli na Bastionie III. W 1815 r. Fryderyk Wilhelm III sfinansował pomnik ku jego czci, złożony z elementów współczesnej generałowi broni.

23 stycznia 1920 r. armia polska pod dowództwem gen. Pruszyńskiego przejęła Grudziądz wraz z twierdzą. W latach 20-tych nadano jej całkowicie nieuzasadnioną historycznie nazwę 'Fort Mestwina', tak samo niestosowną jak 'Fort Kościuszki' dla Dzieła Rogowego. W pierwszych miesiącach po odzyskaniu niepodległości pojawił się niefortunny pomysł zrównania Cytadeli z ziemią, do tego przewidywano zatrudnienie bezrobotnych. Na szczęście nigdy go nie zrealizowano, a na Cytadeli osiadł 18. Pułk Ułanów Pomorskich.

Grudziądzka Cytadela - poza funkcjami militarnymi - pełniła też w przeszłości rolę więzienia politycznego. Osadzono tu 249 żołnierzy Powstania Listopadowego, którzy odmówili powrotu do Rosji – słynne Gromady Grudziąż.. Więzieni przez 16 miesięcy w okropnych warunkach zmuszani byli do niewolniczej pracy przy budowie Szańca Courbiére'a. W latach 1838-39 w celi nad Bramą Dolną uwięziono też niemieckiego poetę Fritza Reutera za przynależność do korporacji studenckich głoszących m.in. (o ironio!) ideę zjednoczenia Niemiec. W 1910 r. urządzono w niej muzeum pamiątek po poecie.
W okresie Wiosny Ludów w kazamatach twierdzy znalazł się m.in. znany polski patriota Natalis Sulerzyski. W 1862 r. przeciw brutalności i szykanom ze strony przełożonych zaprotestowali w twierdzy pruscy żołnierze narodowości polskiej, ignorując regulaminowe powitanie dowódcy. 102 żołnierzy potraktowano jako buntowników ferując wysokie wyroki, od 4 do 20 lat karnej kompanii twierdzy. W okresie Powstania Styczniowego na Cytadelę odstawiano schwytanych przez władze pruskie emisariuszy i podejrzanych o zamiar wstąpienia w szeregi powstańców. Do najbardziej znanych więźniów należał - przewieziony do Grudziądza w 1865 r. - płk Edmund Callier.

W czasie I wojny światowej w twierdzy internowano wziętych do niewoli oficerów Ententy. Podczas II wojny światowej więziono w niej jeńców wojennych, a także ludność cywilną. 9 lutego 1945 r. pod Grudziądz dotarły oddziały 2. Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej, dowodzone przez generała Anisimowa. Miasto Grudziądz ogłoszono twierdzą, której obroną kierował generał dywizji Ludwig Fricke mający do dyspozycji 9 tysięcy żołnierzy. Po kilku tygodniach ciężkich walk, w dniu 6 marca generał Fricke podpisał bezwarunkową kapitulację.

Przez kilka pierwszych lat po wojnie stara Cytadela stała opuszczona. Wkrótce zajęło ją ponownie wojsko polskie. Dzisiaj budzi zainteresowanie przede wszystkim jako zabytek XVIII-wiecznej sztuki fortyfikacyjnej. Założenia twierdzy grudziądzkiej reprezentują ogromną różnorodność form stosowanych w rozmaitych systemach obronnych (włoskim, staroniemieckim, holenderskim, francuskim), a przede wszystkim nowoholenderskim. Cytadela stanowi wartościowy przykład sztuki fortyfikacyjnej XVIII wieku, mimo że część jej założeń uległa zniszczeniu lub została przekształcona. Ze względu na walory architektoniczne, wielkość i stan zachowania jest atrakcyjnym obiektem turystycznym, co zauważono już w latach międzywojennych, zachęcając do jej oglądania.
Z dawnej twierdzy zachował się donżon z pełnym obwodem wałów i kazamatami, obu bramami i jedną z czterech pochylni. W obrębie donżonu najlepiej zachowany i najbardziej charakterystyczny jest dwukondygnacyjny Wielki Magazyn oraz klasycystyczny, usytuowany na środku dziedzińca, budynek dawnej komendantury. Zachowało się także, choć w różnym stanie, wszystkich pięć bastionów, cztery raweliny, chodnik w przeciwskarpie obiegający twierdzę oraz chodniki przeciwminowe. Nie ma już jednak dawnych lunet. W całkiem dobrym stanie jest też sucha fosa. W części nieużywanych chodników znalazło schronienie około 1000 nietoperzy. W ruinie natomiast znajduje się Dzieło Rogowe. W 1950-1960 zezwolono bowiem na rozbiórkę dzieła dla pozyskania cegły. Prac rozbiórkowych, do których użyto nawet materiałów wybuchowych, na szczęście zaniechano i samo Dzieło Rogowe pozostawiono jako opuszczoną ruinę. Całość była jednak w zasadzie czytelna i w dużym stopniu interesująca. Przez lata ulegała jednak dalszej dewastacji pogłębiając stan ruiny.
Samą Cytadelę można zwiedzać po uprzednim uzyskaniu zgody od władz wojskowych lub w trakcie 'Dni Otwartej Cytadeli' tj. 3 V i 11 XI. W mojej Galerii znajdziecie dalsze zdjęcia twierdzy…
Kalendarium:
 1776 r. - rozpoczęcie budowy Twierdzy,
 1778 r. - rozpoczęcie budowy Dzieła Rogowego,
 1807 r. - obrona Twierdzy przed wojskami napoleońskimi,
 1832 r. – Gromady Grudziąż - uwięzienie żołnierzy Powstania Listopadowego,
 1848 r. - uwięzienie patriotów narodowości polskiej z okresu Wiosny Ludów,
 1862 r. - bunt żołnierzy pruskich narodowości polskiej,
 1863 r. - uwięzienie powstańców Powstania Styczniowego,
 23 I 1920 r. - armia polska przejmuje Grudziądz wraz z Cytadelą,
 15 II 1925 r. - 18 Pułk Ułanów Pomorskich zajmuje koszary w Cytadeli,
 26 VIII 1939 r. - wymarsz 18 Pułku Ułanów Pomorskich na wojnę pod dowództwem płk Mastalerza,
 1939-1945 r. - twierdza zajęta przez wojska niemieckie, przebywają tu jeńcy francuscy i rosyjscy,
 6 III 1945 r. - podpisanie aktu kapitulacji twierdzy przez jej komendanta gen. Ludwika Fricke,
 X 1951 r. - przejęcie Cytadeli przez Wojsko Polskie, gospodarzem obiektu zostaje JW 2206,
 1 VII 1999 r. - gospodarzem obiektu zostaje JW 1123.
Źródła:
 Rocznik Grudziądzki, tom V-VI
 www.4rbm.pl
 www.twierdzagrudziadz.pl

autor:

Marek Gręzicki
więcej tego autora

GRH Jack of Diamonds GRH Jack of Diamonds (II Wojna - Armie Świata)

Średnia: 4.7/5
Głosów: 16

komentuj ten wpis

powiadom znajomego

zgłoś naruszenie

Chodnik przeciwminowy pod przeciwskarpą fosy

wybieram się tam!

RP
	Fajny artykuł, dużo istotnych treści. Godne miejsce do zwiedzenia tylko szkoda że tak daleko ale przynajmniej jest powód by ruszyć na północ Polski. Pozdrawiam [2010-01-07]
Steinbach Nysa
	Uprzejmie informuję, że twierdza Graudentz nie była jedyną twierdzą, której nie zdobyły wojska napoleońskie. Podobnie nie zdobyły twierdzy Silberberg (Srebrna Góra) Z tegoż samego powodu - pokój w Tylży kończący działania wojenne. I jeszcze małe wyjaśnienie. Z tekstu - skądinąd rzetelnego (prosiłbym autora o podanie źródła bo długość łączna korytarzy obrony podziemnej i komunikacji podziemnej wydaje mi się przesadzona) można wnioskować, że inżynier Gontzenbach był głównym inżynierem budowy Twierdzy Silberberg. Tymczasem głównym inżynierem w Srebrnej Górze był Ludwig Wilhelm von Regeler, jakkolwiek Gontzenbach był rzeczywiście w zespole wykonawczym tej twierdzy. Gratuluję ładnego artykułu. Remigiusz Kamiński Nysa [2010-02-10]
Marwaw
	Kolejny super materiał Twojego autorstwa. Gratuluję i pozdrawiam:) [2010-07-01]
mauser98k
	Marku , Twoja wiedza na temat tej twierdzy jest imponująca. Jesteś naprawdę ekspertem w tym temacie , czytałem to oczywiście wcześniej ale dziś powtórzyłem i musiałem to napisać. Pozdrawiam [2010-07-10]
Horhe
	Sugeruję pousuwać zdjęcia nietoperzy,bo przyjdą pseudoekolodzy, zamkną chodniki minerskie i tyle będzie z tej twierdzy, tzn. wszystko pozamykane. Twierdza jest urocza, byleby nie podzielila losów popadającego i rozgrabianego Modlina. [2010-08-24]
faza1759
	Długość korytarzy kontrminerskich nie jest przesadzona, poza tym nie sądzę, żeby były dane dokładne. Chodziłem po twierdzy z dokumentacją dr Biskupa i udało mi się trafić na chodniki przez niego nie zarejestrowane, a część z nich jest nadal zasypana. Ogólnie to jest chyba największy zespół chodników kontrminerskich w polsce. Choć może nie najciekawszy, kłodzkie są mniejsze, ale bardziej skomplikowane. Jeśli chodzi o twierdze nie zdobyte przez wojska napoleońskie to było ich więcej niż grudziądz i srebrna góra - jeszcze kołobrzeg a także pilawa, choć tej zdaje się w ogóle nie ruszali. Pokonali, ale nie weszli również do Kłodzka. [2011-01-25]